آزمایش عملکرد کبد (LFT) چیست؟
کبد یکی از حیاتیترین اندامهای بدن است که در تصفیه سموم، متابولیسم مواد غذایی، تنظیم انرژی و حتی پردازش داروها نقش اساسی دارد. کوچکترین اختلال در عملکرد آن میتواند بر سیستم ایمنی، سطح انرژی و حتی کیفیت زندگی تاثیر بگذارد. آگاهی از عملکرد کبد، زمینهای مهم برای درک بهتر ضرورت انجام آزمایش عملکرد کبد فراهم میکند. در این مطلب از مجله بادیبان بهصورت کامل بررسی میشود که این تستهای کبدی چیست، چه زمانی لازم میشوند و چگونه به تشخیص بیماریهای کبدی کمک میکنند.
فهرست مطالب
آزمایش عملکرد کبد چیست؟
آزمایش عملکرد کبد مجموعهای از آزمایشهای خونی است که برای بررسی کیفیت کارکرد کبد و شناسایی هرگونه التهاب یا آسیب احتمالی در سلولهای آن انجام میشود. در این آزمایشها، چندین شاخص مهم مانند آنزیمهای ALT،AST،ALP و GGT، مقدار بیلیروبین، میزان آلبومین و فاکتورهای انعقادی اندازهگیری میشوند. هر کدام از این اجزا، بخش خاصی از عملکرد کبد را نشان میدهند؛ برای مثال بالابودن ALT و AST بیشتر با آسیب سلولهای کبدی مرتبط است، در حالی که افزایش بیلیروبین میتواند نشانه اختلال در جریان صفرا باشد.
این مقادیر کنار هم تصویری دقیق از وضعیت کبد ارائه میدهند و کمک میکنند تشخیص داده شود که آیا فرد با مشکلاتی مانند هپاتیت، کبد چرب، انسداد مجاری صفراوی یا آسیب ناشی از داروها روبهرو است یا نه. به دلیل نقش گسترده کبد در متابولیسم، سمزدایی، تولید پروتئین و تنظیم مواد شیمیایی در خون، انجام آزمایش عملکرد کبد یکی از ابزارهای اصلی برای تشخیص زودهنگام بیماریها و پایش روند درمان محسوب میشود.
پزشکان برای نتیجهگیری دقیق معمولا به ترکیب چند شاخص نگاه میکنند و تنها یک عدد را ملاک قرار نمیدهند؛ بنابراین همیشه توصیه میشود نتیجه این تستهای کبدی همراه با شرححال بیمار و شرایط بالینی توسط متخصص بررسی شود. این بخش از ارزیابی پزشکی، پایهای است برای انجام درست تفسیر آزمایش و انتخاب مسیر درمان مناسب.
انجام تستهای کبدی چه زمانی ضروری است؟
پزشکان زمانی تستهای کبدی را توصیه میکنند که علائم هشداردهنده یا عوامل خطری وجود داشته باشد که احتمال آسیب یا التهاب کبد را افزایش دهد. بسیاری از مشکلات کبدی در مراحل اولیه بدون علامت هستند و تنها از طریق آزمایش قابل شناساییاند؛ مخصوصا در شرایطی مانند آزمایش کبد چرب که ممکن است بیمار هیچ درد یا نشانه مشخصی نداشته باشد.
از مهمترین علائمی که میتوانند نیاز به آزمایش عملکرد کبد را ضروری کنند میتوان به خستگی مداوم، کاهش اشتها، تهوع، درد یا سنگینی در بخش راست شکم، ادرار تیره، مدفوع روشن، خارشهای پراکنده، کبودی آسان و زردی پوست یا چشمها اشاره کرد. حتی ترکیب علائم خفیف مانند خستگی همراه با احساس سنگینی در پهلوی راست میتواند نشانهای از اختلال کبدی باشد.
برخی گروهها نیز در معرض خطر بالاتری قرار دارند و ممکن است نیاز به بررسیهای دورهای داشته باشند؛ از جمله افراد مبتلا به چاقی، دیابت یا سندرم متابولیک، کسانی که الکل مصرف میکنند، بیمارانی که داروهای طولانیمدت مصرف میکنند، افراد مبتلا به هپاتیت یا دارای سابقه خانوادگی بیماریهای کبدی و افرادی که در تصویربرداری قبلی دچار اختلالات کبدی بودهاند.
مهمترین تستهای کبدی
ارزیابی وضعیت کبد تنها با یک عدد یا یک شاخص انجام نمیشود. پزشکان برای آنکه تصویر دقیقی از سلامت این اندام داشته باشند، مجموعهای از تستهای کبدی را کنار هم بررسی میکنند. این تستها میزان آسیب سلولی، انسداد مسیر صفرا، عملکرد سنتزی و حتی وضعیت جریان خون در کبد را نشان میدهند. در ادامه، مهمترین این شاخصها و نقش آنها در تشخیص بیماریهای کبدی توضیح داده شده است.
آلانین آمینوترانسفراز (ALT)
آلانین آمینوترانسفراز یا ALT یکی از مهمترین آنزیمهای موجود در سلولهای کبد است و معمولا بهعنوان حساسترین نشانگر آسیب مستقیم کبدی شناخته میشود. زمانی که سلولهای کبد دچار التهاب یا تخریب میشوند، برای مثال در هپاتیت ویروسی، کبد چرب غیرالکلی، مصرف داروهای آسیبزا یا مصرف سنگین الکل، ALT از سلولها به خون نشت میکند و سطح آن افزایش مییابد.
افزایش خفیف ALT در بسیاری از مردم، مخصوصا افراد دارای اضافهوزن یا سبک زندگی کمتحرک دیده میشود؛ اما بالابودن شدید این آنزیم میتواند هشداردهنده آسیبهای جدیتر باشد. پزشکان هنگام بررسی نتایج، به روند تغییرات ALT در کنار سایر شاخصها نگاه میکنند تا نوع التهاب و شدت آن را دقیقتر مشخص کنند.
آسپارتات آمینوترانسفراز (AST)
آسپارتات آمینوترانسفراز یا AST نیز هنگام آسیب سلولهای کبدی افزایش مییابد؛ اما از آنجا که در بافتهایی مانند عضله و قلب نیز وجود دارد، اختصاصیت آن برای کبد کمتر از ALT است. پزشکان معمولا نسبت ALT به AST را تحلیل میکنند؛ زیرا الگوهای خاصی از این نسبت میتواند به تشخیص نوع آسیب کمک کند.
برای مثال در بیماریهای مرتبط با الکل، مقدار AST معمولا بیشتر از ALT است. از طرفی، افزایش AST ممکن است ناشی از ورزش سنگین یا آسیب عضلانی نیز باشد و لزوما به معنای بیماری کبدی نیست. هنگام بررسی AST در آزمایش خون همیشه باید شرایط بالینی مثل فعالیت بدنی، داروهای مصرفی و سابقه بیماریهای عضلانی یا قلبی در نظر گرفته شود تا تفسیر نتایج دقیقتر انجام شود.
فسفاتاز قلیایی (ALP)
فسفاتاز قلیایی یا ALP آنزیمی است که عمدتا در سلولهای پوشاننده مجاری صفراوی قرار دارد؛ بنابراین افزایش سطح آن معمولا نشانه انسداد یا اختلال در جریان صفراست. بیماریهایی مانند سنگ صفرا، التهاب مجاری صفراوی، تومورها یا فشار خارجی بر این مجاری میتوانند موجب افزایش ALP شوند.
از آنجا که ALP در استخوان نیز وجود دارد، در دوران رشد، بارداری یا بیماریهای استخوانی نیز ممکن است افزایش یابد؛ بنابراین پزشک برای اطمینان از اینکه منبع افزایش ALP کبدی است یا استخوانی، معمولا تست GGT یا سونوگرافی را همراه با آن درخواست میکند. تفسیر ALP همیشه باید با سایر تستها و علائم بیمار ترکیب شود.
بیلیروبین (Bilirubin)
بیلیروبین محصول تجزیه گلبولهای قرمز است و کبد وظیفه دارد آن را پردازش و از طریق صفرا دفع کند. زمانی که بیلیروبین در خون بالا میرود، ممکن است پوست و چشمها زرد شوند؛ وضعیتی که به آن یرقان یا زردی گفته میشود. بالارفتن بیلیروبین سه علت اصلی دارد:
- مشکل در خود سلولهای کبد
- اختلال در جریان صفرا
- افزایش تخریب گلبولهای قرمز
پزشکان معمولا بیلیروبین را به دو نوع مستقیم و غیر مستقیم تقسیم میکنند تا مشخص شود اختلال در کدام بخش ایجاد شده است. این تست در کنار سایر شاخصها به تشخیص بیماریهایی مانند انسداد صفراوی، هپاتیت یا همولیز کمک میکند.
آلبومین (Albumin)
آلبومین یکی از مهمترین پروتئینهایی است که توسط کبد ساخته میشود و نقش کلیدی در حفظ فشار اسمزی خون و حمل مواد مختلف مانند هورمونها و داروها دارد. کاهش سطح آلبومین معمولا نشانه مشکلات طولانیمدت کبدی مانند سیروز است؛ چرا که این اندام دیگر توانایی تولید پروتئین کافی را ندارد. البته کاهش آلبومین میتواند دلایل دیگری نیز داشته باشد؛ مثل سوءتغذیه، بیماریهای کلیوی یا التهاب شدید. به دلیل تغییرات آهسته آلبومین، این شاخص بیشتر برای ارزیابی بیماریهای مزمن کبدی کاربرد دارد تا مشکلات حاد.
زمان پروترومبین (PT)
PT یا زمان پروترومبین نشان میدهد خون با چه سرعتی لخته میشود و به میزان فاکتورهای انعقادی ساختهشده در کبد وابسته است. اگر کبد بهطور جدی آسیب ببیند، نمیتواند این فاکتورها را تولید کند و PT طولانی میشود. افزایش PT یکی از مهمترین نشانههای کاهش عملکرد سنتزی کبد و شاخص اصلی شدت بیماری در شرایطی مانند نارسایی حاد کبد یا سیروز پیشرفته است. با این حال PT میتواند تحت تاثیر داروهای ضد انعقاد، کمبود ویتامین K یا مشکلات جذب نیز قرار بگیرد؛ بنابراین تفسیر آن باید با توجه به سابقه دارویی و شرایط بیمار انجام شود.
تفسیر آزمایش عمکلرد کبد
فرایند تفسیر آزمایش عملکرد کبد تنها با نگاهکردن به یک عدد انجام نمیشود؛ بلکه مجموعهای از شاخصها، علائم بیمار و روند تغییرات نتایج کنار هم قرار میگیرند تا تصویر دقیقتری از وضعیت کبد بهدست آید. در یک آزمایش عملکرد کبد معمولا بازه نرمال برای هر آنزیم مشخص است؛ اما مقدار کمی بالاتر از حد طبیعی همیشه به معنای بیماری جدی نیست.
افزایش خفیف ممکن است بهدلیل ورزش سنگین، مصرف داروها یا حتی یک دوره کوتاه بیماری ویروسی باشد. در مقابل، افزایش چندبرابری آنزیمها میتواند نشاندهنده التهاب فعال، هپاتیت، انسداد صفراوی یا چربی کبد باشد.
برای مثال افزایش ALT و AST بیشتر به آسیب سلولهای کبد اشاره دارد، درحالیکه بالابودن ALP و بیلیروبین میتواند نشانه اختلال در جریان صفرا باشد. در برخی موارد نیز پزشک برای افتراق بین مشکلات صفراوی و سایر علل، به نتایج GGT در آزمایش خون توجه میکند؛ چرا که این آنزیم معمولا همراه با ALP در بیماریهای کبدی افزایش مییابد و به تشخیص دقیقتر کمک میکند.
| توضیحات مهم | واحد اندازهگیری | بازه نرمال (بزرگسالان) | تست |
| حساسترین نشانگر آسیب مستقیم سلولهای کبدی | U/L | مردان: ۷–۵۵ زنان: ۷–۴۵ | ALT |
| ممکن است در بیماریهای عضلانی یا قلبی نیز افزایش یابد. | U/L | مردان: ۸–۴۸ زنان: ۸–۴۳ | AST |
| بهدلیل فعالیت استخوان، در کودکان و بارداری بهطور طبیعی بالاتر است. | U/L | ۴۴–۱۴۷ | ALP |
| شامل بیلیروبین مستقیم + غیر مستقیم | mg/dL | 1-1.2 | بیلیروبین (کل) |
| نشاندهنده عملکرد طولانیمدت سنتزی کبد | g/dL | 3.5-5.5 | آلبومین |
| معمولا همراه با INR گزارش میشود. | ثانیه | 11-13.5 | PT (زمان پروترومبین) |
عوامل تاثیرگذار بر تستهای کبدی
نتایج تستهای کبدی همیشه بازتاب یک بیماری کبدی قطعی نیستند؛ گاهی عوامل ساده و روزمره میتوانند موجب افزایش موقت آنزیمها شوند. مصرف برخی داروها مانند استاتینها، استامینوفن، آنتیبیوتیکها یا داروهای ضد صرع، از شایعترین علل افزایش کاذب آنزیمها هستند. الکل نیز میتواند موجب افزایش آنزیمهایی مانند GGT و AST شود، حتی اگر مصرف آن متوسط باشد.
مکملهای گیاهی، داروهای بدنسازی، چاقی، دیابت و کبد چرب نیز بر سطح آنزیمها اثر میگذارند. ورزش سنگین، آسیب عضلانی یا کمآبی بدن نیز ممکن است باعث شود برخی مقادیر بالاتر از حد طبیعی دیده شوند. برای مثال در برخی شرایط، افزایشALP در آزمایش خون میتواند بهجای کبد، ناشی از فعالیت استخوان یا استرس بدنی باشد. به همین دلیل در آزمایش عملکرد کبد همیشه لازم است سبک زندگی، تغذیه، فعالیت بدنی و سابقه دارویی فرد در کنار نتایج آزمایش ارزیابی شود.
آمادگی پیش از آزمایش عملکرد کبد
آمادگی صحیح قبل از انجام تستهای کبدی کمک میکند نتایج دقیقتری ثبت شود و احتمال افزایش جعلی آنزیمها کاهش یابد. معمولا توصیه میشود فرد ۸ تا ۱۲ ساعت ناشتا باشد؛ زیرا مصرف غذا میتواند برخی آنزیمها و شاخصها را موقتا تغییر دهد. پرهیز از مصرف الکل دستکم ۴۸ ساعت قبل از آزمایش بسیار مهم است؛ چرا که بهطور مستقیم بر آنزیمهایی مانند ALT در آزمایش خون و GGT اثر میگذارد و ممکن است باعث افزایش کاذب آنها شود.
کلام آخر بادیبان
آزمایش عملکرد کبد یکی از ابزارهای مهم برای تشخیص زودهنگام التهاب، اختلال صفراوی یا کاهش عملکرد سنتزی کبد است. با این حال هیچ عددی بهتنهایی معنا ندارد و نتایج باید همراه با علائم، سابقه پزشکی و روند تغییرات بررسی شود. برای مثال افزایش آنزیمی مثل ALT در آزمایش خون تنها زمانی قابل اعتماد است که در کنار AST، ALP و سایر شاخصها تحلیل شود. در نهایت، تستهای کبدی باید زیر نظر پزشک تفسیر شوند و رعایت سبک زندگی سالم نقش مهمی در محافظت از کبد دارد.
منابع
Mayoclinic
Cleverland clinic
Medlineplus
من عطیه انگاشته، نویسنده و متخصص تولید محتوا هستم و در مجله بادیبان، طبق منابع تاییدشده پزشکی، از موضوعات متنوعی مینویسم تا در زمینه پزشکی بروز باشید.
